1. Vì sao trào ngược dạ dày có thể gây ho?

Bình thường, cơ thắt thực quản dưới đóng lại sau khi thức ăn đi xuống dạ dày, giữ dịch vị không trào ngược lên trên. Khi cơ này suy yếu hoặc mở không đúng lúc, acid và men tiêu hóa có thể đi ngược lên thực quản. Tình trạng này gọi là bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD).

Trào ngược có thể gây ho theo hai cơ chế chính:

• Kích thích thần kinh tại thực quản: Dịch acid ở đoạn dưới thực quản kích thích các đầu dây thần kinh và khởi phát phản xạ ho, ngay cả khi dịch chưa lên tới họng.
• Dịch trào ngược lên họng, thanh quản: Một lượng nhỏ dịch vị đi lên vùng hầu họng, gây kích ứng niêm mạc. Trong một số trường hợp, dịch trào ngược có thể đi vào đường thở và gây ho. 

Ho nhiều lại làm tăng áp lực trong ổ bụng, khiến trào ngược dễ xảy ra hơn. Một số người vì thế rơi vào vòng lặp: trào ngược gây ho, rồi ho làm trào ngược nặng thêm.

Bạn có thể bị ho kéo dài do trào ngược dạ dày dù không có biểu hiện cảm cúm hay sốt. 

2. Dấu hiệu nhận biết ho do trào ngược dạ dày

2.1. Đặc điểm của cơn ho

Cơn ho liên quan đến trào ngược thường là ho khan hoặc ho ít đờm, kéo dài nhiều tuần. Ho hay xuất hiện hoặc tăng lên sau bữa ăn no, khi nằm xuống và vào ban đêm. Nhiều người kể rằng cứ nằm một lúc là bắt đầu ho, ngồi dậy thì dễ chịu hơn.

Những đặc điểm này chỉ có giá trị gợi ý. Không có kiểu ho nào đủ để tự khẳng định nguyên nhân là trào ngược.

2.2. Các triệu chứng thường đi kèm

Bạn nên nghĩ đến trào ngược nhiều hơn khi cơn ho đi cùng những biểu hiện như:

• Ợ nóng, cảm giác nóng rát sau xương ức;
• Ợ chua, trớ dịch chua lên miệng;
• Khàn tiếng, rõ hơn vào buổi sáng;
• Hắng giọng thường xuyên, cảm giác vướng hoặc có cục ở cổ;
• Đau rát họng kéo dài, cảm giác nhiều đờm nhầy trong họng.

Không phải ai bị ho do trào ngược dạ dày cũng có ợ nóng. Khi dịch trào ngược chủ yếu ảnh hưởng đến họng và thanh quản, tình trạng này được gọi là trào ngược họng – thanh quản (LPR), còn gọi là “trào ngược thầm lặng”. Người bệnh chủ yếu có triệu chứng ở cổ họng và giọng nói. Tuy nhiên, những biểu hiện này không đặc hiệu và có thể xuất phát từ nhiều bệnh lý khác, nên không thể chỉ dựa vào triệu chứng để xác định LPR. 

Khàn tiếng và hắng giọng thường xuyên có thể là dấu hiệu dịch vị trào ngược lên vùng họng – thanh quản.

3. Phân biệt với các nguyên nhân gây ho kéo dài khác

Ở người lớn, ho kéo dài từ 8 tuần trở lên được xem là ho mạn tính. Với trẻ em, mốc này là 4 tuần. Trào ngược chỉ là một trong những nguyên nhân thường gặp, và một người có thể cùng lúc có nhiều nguyên nhân.

Một số tình trạng dễ nhầm với trào ngược bao gồm:

• Chảy dịch mũi sau: Dịch nhầy từ mũi, xoang chảy xuống họng, thường kèm nghẹt mũi hoặc cảm giác có dịch đọng sau họng.
• Hen phế quản thể ho: Ho là triệu chứng chính, có thể thay đổi theo mùa hoặc nặng hơn khi tiếp xúc khói bụi.
• Hút thuốc lá, viêm phế quản mạn: Thường ho có đờm, nhiều hơn vào buổi sáng.
• Tác dụng phụ của thuốc: Một số thuốc huyết áp nhóm ức chế men chuyển có thể gây ho khan kéo dài.

Nếu bạn ho kèm sốt, sụt cân, ho ra máu hoặc khó thở, cần được thăm khám để đánh giá các bệnh lý hô hấp và nguyên nhân nghiêm trọng khác. Không nên mặc định cơn ho là do dạ dày.

4. Chẩn đoán ho do trào ngược như thế nào?

Để xác định ho do trào ngược dạ dày, bác sĩ thường bắt đầu bằng việc hỏi kỹ về đặc điểm cơn ho, triệu chứng tiêu hóa, thói quen sinh hoạt và các thuốc đang dùng. Các nguyên nhân khác cần được loại trừ trước khi kết luận cơn ho xuất phát từ trào ngược.

Tùy từng trường hợp, bạn có thể được chỉ định:

• Chụp X-quang ngực: Không phát hiện được trào ngược, nhưng giúp loại trừ một số bệnh lý tại phổi.
• Nội soi tai mũi họng: Đánh giá tình trạng viêm, phù nề vùng họng – thanh quản. Phương pháp này giúp phát hiện tổn thương và loại trừ một số bệnh lý tại vùng họng – thanh quản, nhưng không đủ để khẳng định trào ngược họng – thanh quản.
• Nội soi dạ dày – thực quản: Phát hiện viêm thực quản và các tổn thương khác. Tuy vậy, kết quả nội soi bình thường không loại trừ trào ngược. Nội soi đơn thuần cũng không đủ để kết luận cơn ho là do trào ngược.
• Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ: Một ống thông nhỏ được đặt qua mũi để ghi lại các đợt trào ngược trong ngày. Bác sĩ dùng kết quả này để đánh giá tình trạng trào ngược và xem xét mối liên quan giữa các đợt trào ngược với thời điểm xuất hiện ho.

Bác sĩ có thể chỉ định nội soi tai mũi họng để đánh giá tình trạng viêm, phù nề vùng thanh quản.

Theo hướng dẫn năm 2022 của Hội Tiêu hóa Hoa Kỳ (ACG), người vừa ho vừa có ợ nóng, ợ chua điển hình có thể được thử điều trị bằng thuốc giảm tiết acid trong 8–12 tuần trước khi làm thêm xét nghiệm. Với người chỉ ho mà không có triệu chứng trào ngược điển hình, việc đo trào ngược thường được ưu tiên trước khi dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI).

Lưu ý: Nội soi dạ dày hoặc nội soi tai mũi họng không thể tự xác định trào ngược là nguyên nhân gây ho. Bác sĩ cần kết hợp triệu chứng, kết quả thăm dò và đánh giá các nguyên nhân khác để đưa ra chẩn đoán phù hợp. 

5. Điều trị và chăm sóc

Điều trị nhằm giảm trào ngược và giảm kích thích lên thực quản, họng. Phần lớn trường hợp cần kết hợp thay đổi thói quen sinh hoạt với dùng thuốc theo chỉ định.

5.1. Điều chỉnh thói quen ăn uống, sinh hoạt

Một số thay đổi có thể giúp giảm tần suất trào ngược và giảm ho về đêm, bao gồm:

• Chờ 2–3 giờ sau ăn rồi mới nằm: Bạn nên hạn chế ăn khuya, nhất là các bữa nhiều dầu mỡ.
• Kê cao đầu giường: Nâng đầu giường khoảng 15–20 cm bằng cách kê chân giường hoặc dùng đệm nêm. Chồng nhiều gối dễ làm gập bụng và không mang lại hiệu quả tương tự.
• Chia nhỏ bữa ăn: Ăn vừa đủ no, tránh các bữa quá lớn.
• Hạn chế thực phẩm dễ gây triệu chứng: Bao gồm đồ chiên rán, đồ cay, sô cô la, bạc hà, cà phê, đồ uống có gas và rượu bia. Mức độ nhạy cảm khác nhau ở mỗi người, nên bạn có thể tự theo dõi để nhận ra món nào khiến mình khó chịu.
• Giảm cân nếu thừa cân, ngừng hút thuốc lá: Bạn cũng nên tránh mặc quần áo bó chặt vùng bụng.

5.2. Dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ

Thuốc ức chế bơm proton (PPI) là nhóm thường được dùng để giảm tiết acid dạ dày. Tùy triệu chứng, bác sĩ có thể kê thêm thuốc kháng H2 hoặc thuốc trung hòa acid. Liều dùng, thời gian dùng và thời điểm uống cần theo đúng hướng dẫn.

Ho do trào ngược dạ dày thường cần thời gian điều trị dài hơn so với ợ nóng đơn thuần. Vì vậy, bạn nên tái khám đúng hẹn để bác sĩ đánh giá đáp ứng thay vì tự ngừng hoặc tự kéo dài thời gian dùng thuốc. Nếu cơn ho không giảm sau một đợt điều trị đầy đủ, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm để tìm nguyên nhân khác. Cần lưu ý, thuốc PPI không phải lúc nào cũng có hiệu quả với ho do trào ngược, đặc biệt khi người bệnh chỉ có triệu chứng ho mà không có ợ nóng hoặc ợ chua. Việc sử dụng thuốc cần dựa trên đánh giá của bác sĩ, tránh tự ý điều trị kéo dài. 

Thuốc ho chỉ làm dịu triệu chứng tạm thời và không xử lý được tình trạng trào ngược. Gừng hoặc mật ong có thể giúp dịu họng ở một số người, nhưng chưa có đủ bằng chứng để thay thế điều trị. Phẫu thuật chống trào ngược chỉ được cân nhắc trong một số trường hợp chọn lọc. Với triệu chứng ho, hiệu quả của phẫu thuật thường thấp hơn so với triệu chứng ợ nóng.

6. Khi nào cần đi khám?

Bạn nên đi khám trong các trường hợp sau:

• Ho kéo dài trên 3 tuần mà không rõ nguyên nhân;
• Ho ảnh hưởng đến giấc ngủ hoặc công việc;
• Đã dùng thuốc ho nhưng không đỡ;
• Đã được chẩn đoán trào ngược nhưng vẫn ho dai dẳng sau điều trị.
• Ho ra máu hoặc đờm lẫn máu;
• Khó nuốt, nuốt đau, cảm giác thức ăn bị mắc lại;
• Sụt cân không rõ lý do;
• Nôn ra máu, đi ngoài phân đen;
• Khó thở, thở khò khè hoặc sốt kéo dài.
• Nếu ho ra máu, khó thở rõ rệt, nôn ra máu hoặc có dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa, người bệnh cần được đánh giá y tế khẩn cấp. 

Tùy triệu chứng nổi bật, bạn có thể bắt đầu với chuyên khoa Tiêu hóa, Tai Mũi Họng hoặc Hô hấp. Cần đặc biệt lưu ý, khi xuất hiện tình trạng đau ngực kèm khó thở, vã mồ hôi hoặc đau lan lên hàm, cánh tay, người bệnh cần được cấp cứu ngay để loại trừ bệnh lý tim mạch.

Bạn nên đi khám nếu ho kéo dài nhiều tuần hoặc ho kèm khó nuốt, sụt cân, ho ra máu. 

Ho do trào ngược dạ dày dễ bị bỏ qua vì triệu chứng giống bệnh hô hấp và đôi khi không kèm ợ nóng. Khi cơn ho kéo dài, tăng lên sau ăn hoặc khi nằm, bạn nên đi khám để được tìm đúng nguyên nhân thay vì chỉ dùng thuốc ho để kiểm soát triệu chứng.

Nếu cần thăm khám, bạn có thể lựa chọn các địa chỉ uy tín như MEDLATEC. Tại đây, người bệnh có thể khám chuyên khoa và thực hiện các xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh cần thiết theo chỉ định để tìm nguyên nhân gây ho kéo dài. Nếu cần tư vấn, đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.