1. Vắc xin viêm não mô cầu phòng bệnh gì?

“viêm não mô cầu” là cách gọi quen thuộc trong đời sống. Trên thực tế, vi khuẩn não mô cầu chủ yếu gây ra hai thể bệnh nguy hiểm: viêm màng não (tình trạng viêm cấp lớp màng bao quanh não và tủy sống) và nhiễm khuẩn huyết tối cấp. Hai thể bệnh này được gọi chung là bệnh não mô cầu xâm lấn.

Bệnh lây trực tiếp qua đường hô hấp khi tiếp xúc gần với dịch tiết của người bệnh, chẳng hạn lúc ho, hắt hơi hoặc chảy nước mũi. Bệnh thường tiến triển nhanh, với tỷ lệ tử vong khoảng 8–15%. Riêng đối với thể nhiễm khuẩn huyết, nếu không được cấp cứu và điều trị đặc hiệu kịp thời, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 40%. Có đến khoảng 20% người sống sót gặp di chứng như tổn thương thần kinh, giảm thính lực hoặc phải cắt cụt chi.

Vắc xin viêm não mô cầu giúp kích thích hệ miễn dịch của cơ thể sản sinh các kháng thể đặc hiệu trước khi tiếp xúc với vi khuẩn. Phần lớn ca bệnh do 5 nhóm huyết thanh A, B, C, Y và W gây ra. Do đó, phạm vi và hiệu lực bảo vệ của từng loại vắc xin sẽ phụ thuộc trực tiếp vào thành phần các nhóm huyết thanh có mặt trong cấu trúc của vắc xin đó. 

Vắc xin giúp giảm nguy cơ mắc viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn não mô cầu.

2. Các loại vắc xin phòng não mô cầu tại Việt Nam

Các vắc xin đang được sử dụng tại Việt Nam được chia thành ba nhóm chính: vắc xin phòng nhóm B, vắc xin phòng hai nhóm B và C, và vắc xin phòng bốn nhóm A, C, W, Y.

Độ tuổi trong bảng được tổng hợp từ thông tin bác sĩ tiêm chủng chia sẻ trên báo chí. Theo đó, Bexsero tiêm cho người từ 2 tháng đến 50 tuổi, VA-Mengoc BC từ 6 tháng đến 45 tuổi, Menactra từ 9 tháng đến 55 tuổi, còn MenQuadfi dùng từ 6 tuần tuổi và không giới hạn tuổi tối đa. Nimenrix có thể tiêm từ 6 tuần tuổi và cũng không giới hạn độ tuổi. Chỉ định có thể được cập nhật, nên độ tuổi cụ thể sẽ do nhân viên y tế xác nhận khi bạn đi tiêm.

2.1. Vắc xin phòng nhóm A, C, W, Y

Menactra, MenQuadfi và Nimenrix đều thuộc nhóm vắc xin cộng hợp. Ở loại vắc xin này, kháng nguyên bao bọc ngoài vỏ vi khuẩn được gắn với một protein mang. Ưu điểm của vắc xin cộng hợp là giúp cơ thể hình thành trí nhớ miễn dịch bền vững và lâu dài. Ba loại này khác nhau chủ yếu ở độ tuổi bắt đầu tiêm và số mũi trong phác đồ.

Vắc xin phòng nhóm A, C, W, Y là vắc xin cộng hợp

2.2. Vắc xin phòng nhóm B và nhóm B, C

Nhóm B có cấu trúc kháng nguyên riêng, nên cần vắc xin chuyên biệt. Bexsero chứa bốn thành phần kháng nguyên của nhóm B, giúp bao phủ nhiều chủng hơn. VA-Mengoc-BC do Viện Finlay (Cuba) sản xuất, có một thành phần polysaccharide nhóm C và một kháng nguyên nhóm B, nên phạm vi bảo vệ với nhóm B hẹp hơn.

Nếu trước đây bạn đã tiêm vắc xin BC, bạn có thể đến cơ sở tiêm chủng để được rà soát và đánh giá việc tiêm bổ sung vắc xin thế hệ mới. Với vắc xin nhóm B, nên dùng cùng một loại cho tất cả các mũi trong phác đồ.

Hiện chưa có loại vắc xin nào đang lưu hành tại Việt Nam phòng được cả 5 nhóm trong một mũi. Muốn bảo vệ rộng, bạn thường cần phối hợp vắc xin ACWY với vắc xin nhóm B hoặc BC, theo tư vấn của bác sĩ.

3. Ai nên tiêm vắc xin não mô cầu và tiêm mấy mũi?

3.1. Đối tượng nên được tư vấn tiêm

Người ở mọi độ tuổi đều có thể mắc bệnh não mô cầu, dù bệnh gặp nhiều hơn ở trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và người cao tuổi. Những nhóm nên được tư vấn tiêm sớm bao gồm:

• Trẻ nhỏ: Tùy loại vắc xin, trẻ có thể bắt đầu tiêm từ 6 tuần hoặc 2 tháng tuổi.
• Trẻ vị thành niên và thanh niên: CDC (Hoa Kỳ) khuyến cáo trẻ 11–12 tuổi tiêm vắc xin MenACWY và tiêm nhắc lúc 16 tuổi, vì khả năng bảo vệ giảm dần theo thời gian.
• Người sống hoặc học tập trong môi trường tập thể: Ổ dịch hiếm gặp, nhưng có thể xảy ra ở nơi đông người tụ tập như ký túc xá đại học hay doanh trại quân đội.
• Người có bệnh lý làm tăng nguy cơ: Ví dụ người suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải, người bị cắt lách hoặc không còn chức năng lách. Nhóm này thường cần lịch tiêm và mũi nhắc riêng.
• Người tiếp xúc gần với ca bệnh hoặc sống trong vùng có dịch: Khi có dịch, người có nguy cơ tiếp xúc với nguồn lây cũng có thể được khuyến cáo tiêm.

Trẻ nhỏ có thể bắt đầu tiêm vắc xin phòng não mô cầu từ 6 tuần hoặc 2 tháng tuổi, tùy loại vắc xin.

3.2. Số mũi tiêm phụ thuộc vào yếu tố nào?

Lịch tiêm vắc xin viêm não mô cầu không giống nhau giữa các loại. Tùy loại vắc xin và tình trạng người tiêm, lịch có thể gồm một, hai hoặc ba mũi. Thông thường, trẻ bắt đầu tiêm càng nhỏ thì càng cần nhiều mũi. Chẳng hạn với Nimenrix, trẻ bắt đầu tiêm từ 6 tuần đến 6 tháng tuổi cần 3 liều, trong khi người từ 1 tuổi trở lên chỉ cần 1 liều.

Người có nguy cơ cao kéo dài có thể cần tiêm nhắc định kỳ. Trước khi đi tiêm, bạn nên mang theo sổ tiêm chủng để bác sĩ kiểm tra và tư vấn loại vắc xin, lịch tiêm phù hợp.

4. Đã tiêm vắc xin vẫn có thể mắc bệnh không?

Câu trả lời là có thể, nhưng tỷ lệ này rất thấp và nguy cơ diễn tiến nặng, tử vong hoặc di chứng giảm đáng kể. Tiêm chủng đầy đủ giúp kích thích hệ miễn dịch chủ động, tạo hàng rào bảo vệ vững chắc trước vi khuẩn não mô cầu. Một người đã tiêm vẫn có thể mắc bệnh vì hai lý do chính sau:

• Vắc xin chỉ bảo vệ trước nhóm có trong thành phần: Đã tiêm vắc xin nhóm B không có nghĩa là trẻ được bảo vệ trước các nhóm A, C, W và Y. Đây là khác biệt về phạm vi bảo vệ, không phải vắc xin mất tác dụng.
• Hiệu quả bảo vệ không tuyệt đối: Ở người dưới 55 tuổi đã tiêm đủ liều, vắc xin MenACWY được ước tính có hiệu quả từ 85–100% tùy nhóm huyết thanh. Với vắc xin nhóm B, hiệu quả dao động từ 50–100% tùy thuộc vào loại vắc xin và sự tương thích với chủng vi khuẩn. 

Một nhầm lẫn khác cũng khá phổ biến. Phế cầu và não mô cầu đều có thể gây viêm màng não, nhưng đây là hai loại vi khuẩn khác nhau. Tiêm vắc xin phế cầu không đồng nghĩa với việc trẻ đã được bảo vệ trước não mô cầu. Vắc xin viêm não Nhật Bản cũng không thay thế được vắc xin não mô cầu.

5. Lưu ý trước và sau khi tiêm

5.1. Trường hợp cần hoãn tiêm hoặc thận trọng

Trước mỗi mũi tiêm, bạn sẽ được khám sàng lọc. Bạn nên báo với bác sĩ nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Đang ốm sốt cấp tính: Nên hoãn tiêm cho đến khi người bệnh hồi phục hoàn toàn để tránh chồng chéo triệu chứng hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh lý.
• Tiền sử dị ứng nặng: Chống chỉ định tuyệt đối với các trường hợp từng bị số phản vệ hoặc dị ứng nghiêm trọng ở mũi tiêm trước hoặc với bất kỳ thành phần tá dược nào của vắc xin. 
• Phụ nữ đang mang thai: Dữ liệu về vắc xin não mô cầu ở phụ nữ mang thai còn hạn chế, nên chỉ tiêm khi lợi ích được đánh giá vượt trội so với nguy cơ.

Người từng dị ứng nặng sau tiêm chủng cần cẩn trọng khi tiêm vắc xin

5.2. Phản ứng sau tiêm và dấu hiệu cần đi khám

Sau tiêm, bạn có thể gặp các biểu hiện đau, đỏ hoặc sưng tại chỗ tiêm, đau đầu, mệt mỏi, đau cơ khớp hoặc sốt. Phần lớn các phản ứng này ở mức nhẹ đến vừa và kéo dài từ 1–3 ngày. Ở trẻ nhũ nhi, sốt khá thường gặp và đa phần tự hết sau 1–2 ngày.

Bạn cần phân biệt các phản ứng trên với dấu hiệu của bệnh não mô cầu. Nếu bạn hoặc người thân có sốt cao kèm đau đầu dữ dội, cứng gáy, nôn, lơ mơ hoặc co giật, hãy đến cơ sở y tế ngay. Một dấu hiệu quan trọng khác là nốt ban đỏ hoặc tím trên da, không mất đi khi ấn. Ở trẻ nhỏ, biểu hiện có thể chỉ là bỏ bú, quấy khóc hoặc tay chân lạnh. Bệnh có thể diễn tiến nhanh, trong khi triệu chứng ban đầu không phải lúc nào cũng đặc hiệu. Vì vậy, bạn không nên chờ đến khi nổi ban mới đi khám.

Vắc xin viêm não mô cầu giúp giảm nguy cơ mắc các thể bệnh đe dọa tính mạng như viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết. Tuy vậy, mỗi loại chỉ phòng được một hoặc một số nhóm vi khuẩn nhất định (như vắc xin phòng nhóm B, B+C hoặc A, C, W, Y). Để được bảo vệ rộng hơn, bạn nên tiêm đủ mũi theo lịch và phối hợp các loại vắc xin theo tư vấn của bác sĩ. Dù đã tiêm phòng, nếu xuất hiện các triệu chứng nguy hiểm như sốt cao, cứng gáy hoặc ban xuất huyết, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế gần nhất để khám và cấp cứu kịp thời. 

Nếu cần thăm khám, bạn có thể lựa chọn các địa chỉ uy tín như MEDLATEC. Tại MEDLATEC, bác sĩ thăm khám, đánh giá triệu chứng và chỉ định các xét nghiệm cần thiết khi có nghi ngờ nhiễm khuẩn. Nếu cần tư vấn, đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.